Sosyal medya hayatın doğal bir parçası haline gelirken kullanımın ne zaman sağlıklı bir alışkanlıktan çıkıp psikolojik bir soruna dönüştüğü tartışma konusu oluyor. Uzmanlar, asıl belirleyici unsurun geçirilen süre değil, kontrol kaybı ve günlük yaşam üzerindeki etkiler olduğunu vurguluyor.
Uzmanlara göre asıl sorun, sosyal medyanın kontrol edilemeyen bir alışkanlığa dönüşmesi ve bireyin günlük yaşam işlevlerini olumsuz etkilemesiyle ortaya çıkıyor. Bu nedenle akademik literatürde “sosyal medya bağımlılığı” yerine daha temkinli bir kavram kullanılıyor: problemli sosyal medya kullanımı.
Psikolojide bir davranışın bağımlılık olarak değerlendirilmesi için üç temel ölçüt aranıyor:
Davranışın kişinin hayatında öncelik haline gelmesi, kontrol kaybı yaşanması ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürülmesi. Sosyal medya kullanımında da benzer bir tablo ortaya çıkıyor. Kişi, farkında olmadan uzun süreler boyunca uygulamalarda vakit geçiriyor, bırakmak istediğinde zorlanıyor ve bu durum uyku düzeninden iş performansına kadar pek çok alanı etkiliyorsa, sorun “yoğun kullanımın” ötesine geçiyor.
Sosyal medyanın sürekli zihni meşgul etmesi, can sıkıntısı ya da stres anlarında otomatik olarak telefona yönelme, aynı doyumu sağlamak için giderek daha fazla zaman harcama ve uygulamalardan uzak kalındığında huzursuzluk hissi bu belirtiler arasında yer alıyor. Ayrıca sosyal medya yüzünden uyku, akademik başarı veya sosyal ilişkiler zarar görüyorsa, bu durum psikolojik açıdan önemli bir uyarı işareti kabul ediliyor.
Uzmanlar, ekran süresi ile problemli kullanımın karıştırılmaması gerektiğini özellikle vurguluyor. Uzun süre sosyal medyada vakit geçirmek tek başına bağımlılık anlamına gelmiyor. Belirleyici olan, kullanımın günlük yaşam üzerindeki etkisi. Kişi sosyal medyayı bırakamadığı için sorumluluklarını aksatıyor, uyku düzeni bozuluyor ve buna rağmen davranışını sürdürüyor ise psikolojik riskten söz ediliyor.
Psikolojiye göre sosyal medya platformları, beynin ödül sistemini harekete geçiren bir yapıya sahip. Beğeni, yorum ve bildirimler kişide kısa süreli haz duygusu yaratıyor. Bu ödüllerin ne zaman geleceğinin belirsiz olması ise kullanıcıyı “biraz daha bakmaya” itiyor. Uzmanlara göre bu mekanizma, zamanla alışkanlığın güçlenmesine ve kontrol kaybına zemin hazırlayabiliyor.
Araştırmalar özellikle ergenlik dönemindeki bireylerin, kaygı ve depresyon belirtileri yaşayanların problemli sosyal medya kullanımına daha yatkın olabileceğini gösteriyor. Uyku sorunları da hem risk faktörü hem de sonuç olarak öne çıkıyor. Ancak uzmanlar, herkes için geçerli tek bir “bağımlı profili” olmadığının da altını çiziyor.