Caz, çoğu zaman sezgiyle akan, kuralsız bir özgürlük alanı gibi anlatılıyor. Oysa bu müziğin temelinde son derece net, hatta şaşırtıcı derecede disiplinli bir yapı bulunuyor! Doğaçlama sandığımız anlar bile matematiksel sınırlar içinde şekilleniyor. Dinlerken fark etmesek de beynimiz sürekli bir düzeni çözmeye çalışıyor. İşte cazı hem büyüleyici hem de bağımlılık yapan şey tam olarak bu. Şimdi birlikte, bu gizli matematik dilini daha yakından inceleyelim!
Caz doğaçlaması kulağa tamamen içgüdüsel gelse de arkasında ciddi bir bilgi birikimi var. Müzisyen, bulunduğu akorun hangi notalara izin verdiğini anında biliyor. Hangi sesin gerilim yaratacağını, hangisinin rahatlama sağlayacağını hesaplıyorlar. Bu aslında saniyeler içinde yapılan bir eleme süreci demek. Aslında her nota, bilinçli bir seçim. Yanlış nota diye bir şey yok ama yanlış zaman kesinlikle var. Bu yüzden caz doğaçlaması sezgi kadar matematiksel refleks de gerektiriyor.
Swing, cazın ayırt edici duygusu ama bu duygu da matematiksel bir bozulmadan doğuyor. Notalar kağıt üzerinde eşit görünüyor, ama çalınırken bilinçli olarak kaydırılıyor. Zaman biraz öne ya da biraz arkaya çekiliyor. İşte bu ufak sapmalar müziğe canlılık katıyor. Beyin bu düzensizliği algılıyor ve ritme daha güçlü bağlanıyor.
Caz armonisi rastgele ilerlemiyor, her akor bir sonrakini çağırmadan durmuyor. Tıpkı matematikte bir fonksiyonun belirli bir çıktıya yönelmesi gibi düşünün. Özellikle klasik yürüyüşler kulağa bu yüzden tanıdık geliyor. Dinleyici teoriyi bilmese bile bir bütünlük hissediyor. Caz bu tanıdıklığı kullanıyor ama asla düz gitmiyor. Küçük sapmalarla dinleyicinin beklentisini bozuyor. Heyecan da tam olarak bu kontrollü kırılmalardan doğmuş oluyor.
Cazda her akorun kendine uygun bir gamı var. Bu gamlar, müzisyenin hangi notalar arasında dolaşabileceğini belirliyor. Aslında bu biraz haritaya benziyor. Haritanın içinde kalmak güvenli, dışına çıkmak ise riskli. Ama risk bilinçliyse etkileyici sonuçlar doğurabiliyor. Caz müzisyenleri bu sınırları çok iyi bildikleri için cesur davranabiliyorlar. Özgürlük de sınırların netliğiyle mümkün oluyor tabii.
Cazda farklı ritimlerin aynı anda duyulması oldukça yaygın. Davul bir yapı kurarken, bas veya piyano başka bir zaman hissi yaratabiliyor. Bu durum matematikte farklı kesirlerin üst üste binmesine benzemekte. Beyin bu yapıyı çözmek için daha aktif çalışıyor ve bu yüzden caz dinlerken zihinsel olarak uyanık hissedebiliyoruz.
Cazda tonsal merkezler sık sık değişiyor ve bu değişimler kesinlikle rastgele değil. Yakın tonlara geçiş yumuşak bir akış sağlıyor. Uzak tonlara geçiş ise ani bir kırılma hissi yaratmaktan kaçınmıyor. İşte bu fark, sesler arasındaki matematiksel mesafeden kaynaklanıyor. Dinleyici bu mesafeyi duygusal olarak algılayıp bir anda ortam değişmiş gibi hissediyor.
Caz temaları genellikle kısa ve nettir. Asıl mesele ise bu temanın kaç farklı şekilde yeniden yorumlanabileceği. Ritim değişir, notalar kaydırılır, armoni farklılaşır. Aynı fikir defalarca yeniden doğar. Bu, kombinasyon mantığıyla çalışan bir yapıya benziyor. Dinleyici tanıdık bir melodiyi duyuyor ama her seferinde başka bir yüzüyle karşılaşıyor. Cazın tekrar ettiği halde sıkıcı olmamasının nedeni de tam olarak bu.
Dinleyici duyduğu örüntüleri farkında olmadan tahmin etmeye çalışıyor. Caz bazen bu tahminleri doğruluyor, bazen bilinçli olarak bozuyor. Bu da sürekli bir zihinsel etkileşim yaratıyor. Aynı performans, farklı dinleyicilerde bambaşka duygular uyandırabiliyor tam da bu sebeple. Zira denklemde dinleyicinin algısı da var. Cazın canlı ve tekrar edilemez olmasının nedenini buradan anlayabiliriz.