İnsanlığın nerede ve ne zaman ortaya çıktığı sorusu, bilim dünyasının en tartışmalı başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. Yıllardır modern insanın kökenine dair kabul gören zaman çizelgesi, Fas’ta ortaya çıkarılan 773 bin yıllık fosillerle ciddi biçimde sorgulanmaya başlandı. Yeni analizler, insan evriminin sanılandan çok daha erken bir dönemde şekillenmiş olabileceğini ve Afrika’nın bu süreçte oynadığı rolün yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Modern insanın, Neandertallerin ve Denisovalıların hangi ortak atadan türediği bugüne kadar netleşmiş değildi. Genel kabul, bu ayrışmanın yaklaşık 750 bin yıl önce yaşandığı yönündeydi. Ancak Fas’ta ortaya çıkarılan ve yeniden analiz edilen fosiller, bu zaman çizelgesini ciddi şekilde sarsıyor.
Casablanca yakınlarındaki bir mağarada bulunan fosiller, erken insan evrimi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Jean-Jacques Hublin ve ekibinin radarına girdi. Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü’nde İnsan Evrimi Bölümü’nün başında bulunan Hublin, uluslararası araştırmacılarla birlikte yürüttüğü çalışmanın sonuçlarını Nature dergisinde yayımladı. Rapora göre mağarada bulunan 21 fosilleşmiş insan kemiği, yaklaşık 773 bin yıl öncesine tarihleniyor.
Yani mesele sadece “çok eski fosil” değil; bugün yaşayan herkesin soy ağacının en kritik dallarından biri olabilir.
Fosiller, Kazablanka’nın güneybatısındaki Thomas-Quarry-I adlı kazı alanından geliyor. Burası yeni keşfedilmiş bir nokta değil; 1980’lerin sonlarından bu yana taş aletler ve erken insan izleriyle biliniyor. Ancak bugüne kadar fosillerin yaşı konusunda net bir tarihlendirme yapılamamıştı.
Bu noktada devreye Dünya’nın manyetik alanı girdi. Milano Üniversitesi’nden Serena Perini’nin yürüttüğü manyetostratigrafik analizler, fosillerin gömüldüğü tortullarda manyetik alanın yön değiştirdiği bir dönemin izlerini ortaya koydu. Dünya tarihinde nadiren gerçekleşen bu kutup tersinmeleri, jeologlar için adeta zaman damgası niteliği taşıyor. Aynı tersinmenin tarihi bilindiği için, fosillerin yaşı da yüksek bir kesinlikle hesaplanabildi: yaklaşık 773 bin yıl.
Bir uyluk kemiğindeki ısırık izleri, kalıntıların bir yırtıcı tarafından taşındığını gösteriyor. Büyük ihtimalle bir sırtlan. Bu da mağaranın yalnızca insanlar için değil, yırtıcılar için de bir sığınak olduğunu düşündürüyor.
Anatomik detaylar ise işin en çarpıcı kısmı. Fosiller, Avrupa’da yaşamış Homo antecessor ile benzerlikler taşıyor. Aynı zamanda diş yapısında, daha sonraki Homo sapiens’te görülen özelliklerin izleri var. Bu durum, Afrika ve Avrupa’daki erken insan toplulukları arasında sanılandan çok daha yakın bir bağ olduğunu gösteriyor.
Ortaya çıkan tablo şu: Neandertallerin, Denisovalıların ve modern insanların ortak atası, düşünüldüğünden daha erken bir dönemde ve Afrika’da yaşamış. Avrupa’daki Homo antecessor hattı, bu atadan türeyerek Neandertallere uzanırken Fas’taki fosiller, Homo sapiens’e giden yolu temsil ediyor olabilir. Her iki hattın kökeninde ise Afrika dışına ilk çıkan insan türlerinden biri olan Homo erectus’un bulunması son derece muhtemel.
Bu da insanlık tarihinin düz bir çizgi olmadığını bir kez daha hatırlatıyor. Yaklaşık 800 bin yıl önce Afrika’daki bazı Homo toplulukları Orta Doğu üzerinden Avrupa’ya göç ederken, bazıları kıtada kaldı. Aynı kökten gelen bu gruplar zamanla bambaşka evrimsel yollara saptı.
Fas’taki buluntular, Afrika’da kalan kolun hikâyesini anlatıyor. Bu soy hattından, yüz binlerce yıl sonra modern insan ortaya çıktı. Ancak 800 bin ile 300 bin yıl arasındaki kritik dönem hâlâ karanlıkta; bu boşluğu dolduracak fosiller neredeyse yok.