Nehirler çoğu zaman değişen, yönü kayan ve zamanla yok olan doğal oluşumlar olarak bilinir. Fakat istisnalar da var. Avustralya’nın ortasında yer alan Finke Nehri, dinozorlar yeryüzünde dolaşmadan çok önce var olmuş nadir sistemlerden sayılıyor. Yüz milyonlarca yıllık geçmişi, bilim dünyasında hala hayranlık uyandırıyor. Üstelik hikaye yalnızca yaş meselesiyle sınırlı değil.
Finke Nehri, yerli Arrernte halkının dilinde Larapinta adıyla biliniyor. Yapılan araştırmalar, nehir sisteminin yaklaşık 300 ila 400 milyon yıl öncesine uzandığını gösteriyor. Karbonifer ve Devoniyen dönemlerine tarihlenen izler, dinozorların ortaya çıkışından çok daha eski zamanlara işaret ediyor. Uzmanlar, çevredeki kayaçlar üzerinde yapılan radyoaktif izotop ölçümleri ve aşınma profilleri sayesinde yaş tahmini yapabiliyor.
Sistemin en dikkat çekici yanı, akış yönüyle ilgili sıra dışı detaylar. Finke, sert kuvarsit kaya oluşumlarına paralel ilerlemek yerine doğrudan keserek yol alıyor. Jeomorfologlara göre bu durum, nehrin dağlar yükselmeden önce bölgede var olduğunu düşündürüyor. Yer kabuğu yukarı doğru itilirken akış devam etmiş, su yatağını derinleştirerek kendi yolunu korumuş durumda.
Finke Nehri, klasik anlamda sürekli akan görüntü sunmuyor. Avustralya’nın iç kesimlerindeki kurak koşullar nedeniyle yılın büyük bölümünde yalnızca birbirinden kopuk su gözeleri halinde varlık gösteriyor. Yağış dönemlerinde canlanan yatak, kısa süreli akışlarla yeniden şekilleniyor.
Yaklaşık 640 kilometrelik geniş alana yayılan bu ağ, Kuzey Toprakları’ndan Güney Avustralya’ya kadar uzanıyor. Çöl manzarası içinde beliren mavi çizgiler, doğa tarihine tanıklık eden sessiz izler gibi duruyor. Uzmanlara göre akışın kesintili olması, sistemin yaşlı olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Aksine, uzun ömürlü kalabilmiş olması Avustralya kıtasındaki tektonik sakinlikle doğrudan bağlantılı görülüyor.
Büyük volkanik patlamalar, yoğun tortu birikimleri ya da buzul hareketleri, çoğu nehir sistemini ortadan kaldırabiliyor. Avustralya kıtası ise yüz milyonlarca yıl boyunca görece sakin kaldı. Büyük dağ oluşumları, kıtasal çarpışmalar ya da buzullaşma süreçleri yaşanmadı.
Bu istikrar, Finke sisteminin neredeyse kesintisiz gelişmesini sağladı. Yine de geleceğe dair tablo tamamen net değil. Küresel ısınma, artan su tüketimi ve kuraklık riski, özellikle çöl bölgelerindeki nehirleri tehdit ediyor.
Buradaki muazzam gerçek şu: Malum akan su her zaman en kolay yolu izler; bu nedenle bir nehrin, sert kayaların yanından değil de onlara karşı akması normalde mantıksızdır. Nasıl olduğu sorusunun cevabı ise, “Çapraz Eksenli Drenaj” adı verilen jeolojik bir anomalidir ve Finke Nehri'nin eski çağlara ait olduğuna dair en güçlü kanıtlardan biri olarak gösterilmektedir.