Türkçe bazen acımasızca dürüst. Bir cümle kuruyor, sen yıllarca terapi masrafı çıkarıyorsun.
“Anasına bak, kızını al.”
“Oğlan dayıya, kız halaya çeker.”Bu sözler çoğu zaman şaka niyetine söylenir. Ama aslında bir şeyi çok net anlatır: İnsan sadece gen taşımıyor, evin duygusunu da taşıyor. Ve bu duygu, nesilden nesile bir “otomatik pilot” gibi devrediyor.
Deyimler kaderi kutsamıyor. Daha çok şunu söylüyor:
Biz aile içinde belli tepkileri “normal” sanıyoruz.
Çocuk da onu “hayatta kalma rehberi” gibi öğreniyor.
Sonra büyüyor, kendi evinde aynı rehberi açıyor.
Yani oğlun sana benziyorsa, kızın annene benziyorsa… bu “kötü kader” değil. Çoğu zaman öğrenilmiş bir düzen.
Bu söz bugün kulağa doğal olarak rahatsız edici geliyor, çünkü kızı “seçilecek bir nesne”ye indiriyor. Onu çöpe atalım, tamam.
Ama sözün arkasındaki gözlem hala duruyor: Anne-kız hattında duygu yönetimi çok güçlü aktarılır.
Anne kaygısını nasıl taşır?
Eleştiriyi nasıl verir?
Yakınlığı nasıl kurar?
Sınırı nasıl çizer?
Kız çocuğu çoğu zaman annesinin duygusunu “okur” ve ona göre şekillenir:
Anne üzülmesin diye “iyi kız” olur.
Anne rahat etsin diye “idare eden” olur.
Anne onaylasın diye “mükemmel” olur.
Sonra büyür ve aynı sistemi kendi evinde yeniden üretir. Kötü niyetle değil. Bildikleriyle.
Bu söz genetiği işaret ediyor gibi görünür ama asıl mesele çoğu zaman genetik değil, model.
Çocuklar önce sözümüzü değil, sinir sistemimizi kopyalar.
Stres görünce ne yapıyorsun?
Haksızlık hissedince nasıl davranıyorsun?
Yanlış yapınca nasıl toparlıyorsun?
Çocuk, “nasihat”ten değil, sahneden öğrenir. Evde bir duygu yönetimi sahnesi varsa, çocuk rolü kapar.
Bir evde yıllarca şunlar tekrar eder:
“Benim dediğim olacak.”
“Sen daha çocuksun.”
“Üzme beni.”
“El âlem ne der?”
“Ben senin iyiliğini istiyorum.”
Cümleler değişir, ton değişir, gerekçeler değişir. Ama altyapı aynı kalır: kontrol, kaygı, utanç, performans, suçluluk.
Ve sonra bir gün kendini yakalarsın: “Bunu annem de söylerdi.”
İşte o an kötü haber gibi görünür. Aslında iyi haberdir. Çünkü fark ettiğin şey değiştirilebilir.
Bu iş, “Ben artık değiştim” ilanıyla çözülmüyor. Günlük mikro anlarda çözülüyor.
Kendine içinden söyle:
“Şu an annem/babam değilim. Çocuğum da ben değil.”
Bu ayrıştırma, tepkiyi yavaşlatır.
Patlamadan önce şu soruyu sor:
“Şu anda ona ne öğretmek istiyorum?”
Saygı mı? Sorumluluk mu? Dayanıklılık mı?
Tepki, öğretmeyi sabote eder. Niyet, öğretmeyi kurar.
“Az önce sertleştim. Bu senin suçun değil. Benim duygumu ben yönetmeliyim.”
Çocuk için bu cümle şu demektir: “Dünya güvenli. Sevgi performansa bağlı değil.”
Bu sözler aslında birer uyarı levhası gibi:
“Burada aktarım var, dikkat.”
“Burada otomatik pilot var, dikkat.”
Mesele kimin kime çektiği değil.
Mesele: Hangi davranışların artık güncellenmesi gerektiği.
Son söz:
Türkçe deyimler bazen kaba, bazen acı, bazen komik… ama çoğu zaman doğru yere basıyor:
İnsan evden sadece soyadı almaz; evin duygusunu da alır.
İyi haber şu: Duygu aktarımı kader değildir. Farkındalıkla rota değişir.
Kayhan Karlı
Eğitimci / YÖMEV Başkanı
Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar tamamıyla yazarlarının özgün düşünceleridir ve Onedio'nun editöryal politikasını yansıtmayabilir. ©Onedio