Cüzdanlarımız giderek hafifliyor ama bu hafiflik sadece bozuk para eksikliğinden değil. Temassız kartlar, mobil ödeme uygulamaları ve dijital cüzdanlar sayesinde artık pek çok kişi günlerce eline nakit almadan hayatını sürdürebiliyor. Tıpkı “cashless society”, yani nakitsiz toplum kavramı gibi.
Peki tamamen dijital ödemelere dayalı bir ekonomi gerçekten sürdürülebilir mi, yoksa görünmeyen riskler mi barındırıyor?
Cashless society, günlük ekonomik işlemlerde nakit paranın ya hiç kullanılmadığı ya da çok sınırlı bir role sahip olduğu bir ekonomik düzeni ifade ediyor. Alışverişten faturaya, ulaşımdan bağışlara kadar her şey kartlar, mobil uygulamalar ya da dijital cüzdanlar üzerinden gerçekleşiyor. Bu modelde para fiziksel bir nesne olmaktan çıkıp, tamamen dijital bir veriye dönüşüyor.
Bu dönüşümün temelinde teknolojik gelişmeler yatıyor. Temassız ödeme sistemleri, akıllı telefonların yaygınlaşması ve online alışverişin günlük hayatın merkezine yerleşmesi, nakdi yavaş yavaş geri plana itti. Özellikle pandemi döneminde hijyen endişeleri, nakitsiz ödeme alışkanlıklarını daha da hızlandırdı. Birçok kişi için nakit artık “acil durum parası” haline geldi.
Devletler açısından cashless society modeli, kayıt dışı ekonomiyi azaltma potansiyeli nedeniyle oldukça cazip. Dijital ödemeler iz bırakıyor; bu da vergi kaçakçılığını zorlaştırıyor ve ekonomik faaliyetlerin daha şeffaf hale gelmesini sağlıyor. Ayrıca nakit basımı, dağıtımı ve güvenliği gibi maliyetlerin azalması da önemli bir avantaj olarak görülüyor.
Nakit ortadan kalktığında harcama psikolojisi de değişiyor. Fiziksel para vermek yerine kart ya da telefonla ödeme yapmak, harcamayı zihinsel olarak daha daha az etkili bir hale getiriyor. Bu durum, özellikle küçük ama sık yapılan harcamaların fark edilmeden artmasına neden olabiliyor. Yani cashless society, harcamayı kolaylaştırırken kontrolü zorlaştırabiliyor.
Nakitsiz ekonomi her ne kadar modern ve pratik görünse de, herkes için eşit derecede erişilebilir değil. Yaşlılar, teknolojiye erişimi olmayanlar veya banka hesabı bulunmayan bireyler bu sistemin dışında kalabiliyor. Bu da finansal dışlanma riskini beraberinde getiriyor. Tamamen nakitsiz bir düzen, bazı gruplar için hayatı daha zor hale getirebilir.
Cashless society’de tüm finansal hareketler dijital iz bırakıyor. Bu durum dolandırıcılık ve siber saldırı risklerini artırırken, kişisel harcamaların sürekli izlenebilir olması da mahremiyet tartışmalarını beraberinde getiriyor. İnsanlar ne aldıklarının, nerede ve ne zaman harcadıklarının sürekli kayıt altında olmasından rahatsızlık duyabiliyor.
Elektrik kesintileri, sistem arızaları ya da siber saldırılar gibi olağanüstü durumlarda nakitsiz bir ekonomi ciddi şekilde aksayabiliyor. Nakit, kriz anlarında hâlâ en güvenilir “yedek plan” olarak görülüyor. Bu nedenle birçok uzman, tamamen nakitsiz bir ekonomi yerine nakdin destekleyici bir rol oynadığı hibrit sistemlerin daha sürdürülebilir olduğunu savunuyor.
Cashless society, hız, pratiklik ve şeffaflık gibi önemli avantajlar sunuyor. Ancak eşitsizlik, mahremiyet ve kriz dayanıklılığı gibi konular hâlâ büyük soru işaretleri barındırıyor. Bu yüzden nakitsiz toplum fikri bir devrimden çok, dikkatle yönetilmesi gereken bir dönüşüm olarak öne çıkıyor. Görünen o ki geleceğin ekonomisi, tamamen nakitsiz olmaktan ziyade nakitle dijitalin dengeli bir şekilde bir arada var olduğu bir yapı üzerine kurulacak.